มีความจำเป็นต้องทำการศึกษากันอย่างลึกซึ้งถึงลักษณะศิลปะต่างๆ วัฒนธรรมการสร้างพระบูชา เช่น ปางต่าง ๆ เส้นสังฆาฏิยาวหรือสั้น พระวรกาย พระพักตร์ เม็ดพระศก เกตุ ลักษณะการนั่ง การวางขา เนื่องจากศิลปะและความงามในแต่ละยุคแต่ละสมัยนั้นมีความแตกต่างกัน พระพุทธรูปในสมัยเชียงแสน สุโขทัย และอู่ทอง มีลักษณะในการสร้างแตกต่างกันไปตามความเชื่อ และวัฒนธรรมในสมัยนั้น ๆ อีกทั้งในแต่ละยุคแต่ละสมัยยังสามารถแยกย่อยออกไปได้อีกเป็นศิลปะในแขนงต่าง ๆ แต่ในกระทู้นี้เมื่อกล่าวโดยรวมๆ ถึงการศึกษาและสะสม ได้นำเอาบทความตามที่ พล.ต.อ. สนอง วัฒนวรางกูร ได้กล่าวไว้ในหนังสือสมบัติของไทย(2539) มีหลักเกณฑ์พิจารณาหลัก ๆ อยู่ 4 ข้อ

 

1. วัตถุดิบ
พิจารณาจากวัตถุดิบในการนำมาสร้าง เช่น ไม้ ดิน ดินทราย(Sand Stone) หิน หรือโลหะต่าง ๆ เช่น ทองคำ นาก เงิน และสัมฤทธิ์ เนื่องจากวัตถุดิบต่าง ๆ สามารถบ่งบอกถึงความมั่งคั่งในยุคสมัยต่าง ๆ เช่นการสร้างพระพุทธรูปด้วยทองคำ แสดงถึงความเป็นอยู่ที่มั่งคั่ง บ้านเมืองสงบเรียบร้อย
วัสดุที่น่าสนใจอีกประเภทคือหิน จะบ่งบอกถึงความสามารถ และเทคนิคในการแกะ ที่มีความประณีต และทักษะสูง

2. ฝีมือ และศิลปะ
พิจารณาจากฝีมือ และชิ้นงาน ซึ่งบ่งบอกถึงยุคสมัยของวัตถุแต่ละชิ้น ซึ่งถือได้ว่าเป็นจุดพิจารณาสำคัญจุดหนึ่งของการศึกษา และสะสมพระบูชา ศิลปะที่เน้นถึงรายละเอียดที่ค่อนข้างครบถ้วน บ่งบอกถึงความสามารถของช่างแต่ละคน ซึ่งแต่ละชิ้นนับว่าเป็นสิ่งที่น่าสะสมและศึกษาเป็นอย่างมาก

 

 

3. เทคนิคการสร้าง
โบราณวัตถุบางประเภท อาทิเช่นงานโลหะ เครื่องปั้นดินเผา ต้องใช้ความซับซ้อมในการผลิตหลายขั้นตอน ไม่ว่าจะเป็นการหลอมโลหะ อัตราส่วนในการผสมเนื้อโลหะ การแกะพิมพ์ การเทพิมพ์ การเขียนสี การเขียนลาย ซึ่งในปัจจุบันอาจไม่สามารถเลียนแบบเทคนิคนั้น ๆ ได้ ศิลปะเทคนิคที่มีเทคนิคในการสร้างสูง จึงถือว่าเป็นวัตถุที่หายาก และมีคุณค่าสูง

4. ความหมายของวัตถุ
พิจารณาถึงความหมายของการนำเสนอความคิดในแต่ละชิ้นงาน ว่ามีการสื่อความหมายที่แยบยล ลึกซึ้งอย่างไร ยกตัวอย่างเช่น การหล่อเม็กพระศกโดยใช้วัสดุทองคำ โดยตัวองค์พระทั้งหมดเป็นสัมฤทธิ์ หรือพระพุทธรูปบางองค์หล่อขึ้นมาโดยใช้สีขององค์พระ และสีของจีวรแตกต่างกัน โดยกรรมวิธีเกิดขึ้นระหว่างการหล่อพระ มิใช่การเขียนสีลงไปในภายหลัง

พระพุทธรูปเชียงแสนสิงห์สาม ปางสมาธิ
องค์นี้แปลกมาก สนิมเขียวหยก แบบแบ่งสี เนื่องจากลำตัวที่ปราศจากจีวรจะมีสีอ่อนกว่าสีของจีวร
ภาพนี้นำมาจากหนังสือพุทธบูชา โดยกิติ ธรรมจรัส