ช่วงพุทธศตวรรษที่ 18 - 20

พระพุทธรูปสมัยสุโขทัยได้ถือกำเนิดขึ้น และรุ่งโรจน์อยู่ในช่วงพุทธศตวรรษที่ 18 - 20 ซึ่งสมัยสุโขทัยถือได้ว่าเป็น "ยุคทองของการสร้างพระ" ศิลปะสุโขทัยถือได้ว่าเป็นศิลปะที่ปราณีต อ่อนช้อย และเป็นปฏิมากรรมที่วิเศษยิ่ง นับว่าพระพุทธรูปสมัยสุโขทัยเพียบพร้อมไปด้วยคุณสมบัติอันวิเศษทุกประการกล่าวคือ ทั้งฝีมือช่าง ทั้งโลหะที่ใช้สร้าง ตลอดกระทั่งอำนาจพุทธคุณที่มี มักสำแดงออกในทางลาภผลอย่างมากมาย

พระพุทธรูปสมัยสุโขทัย เมื่อเทียบพุทธลักษณะกับพระพุทธรูปสมัยเชียงแสนสิงห์หนึ่ง จะเห็นความแตกต่างกันได้อย่างชัดเจนนั่นคือ

นั่งขัดสมาธิราบ

นั่งขัดสมาธิเพชร

ชายจีวรยาวจนจรดพระนาภี

ชายจีวรสั้นอยู่เหนือพระถัน

พระรัศมีสูงเป็นรูปเปลวเพลิง

พระรัศมีสั้นเป็นรูปบัวตูม

พระพุทธรูปแบบสุโขทัย สามารถแบ่งตามศิลปะได้ดังนี้

1. แบบวัดตะกวน: พระพุทธรูปนี้พบครั้งแรกที่วัดตะกวน ในเมืองสุโขทัยเก่าจึงได้มีการขนานนามตามชื่อวัดที่พบ ถือกันว่าเป็นพระพุทธรูปสุโขทัยรุ่นแรก มีลักษณะที่ได้รับอิทธิพลมาจากพระพุทธรูปลังกา โดยมีพุทธลักษณะที่เป็นลักษณะที่สำคัญบางประการดังนี้ พระพักตร์แบนกว้าง พระนาสิกสั้น พระนลาฏแคบ ขมวดพระศกเป็นก้นหอยแบบหยาบ ๆ ปราศจากความนุ่มนวล

2. แบบสุโขทัยบริสุทธิ์: พระพุทธรูปสุโขทัยบริสุทธิ์นี้เป็นที่ยอมรับในวงการผู้นิยมพระว่าเป็นพระพุทธรูป ที่มีความงดงามที่สุด พุทธลักษณะที่สำคัญของสกุลช่างสุโขทัยบริสุทธิ์ ได้แก่ พระพักตร์วงรูปไข่ พระขนงโก่ง พระนาสิกแหลมงุ้ม พระโอษฐ์บาง และแสดงอาการยิ้ม พระรัศมีเป็นเปลวเพลิงงดงาม พระวรการอ่อนช้อยสง่างามสมสัดส่วน พระอุระผาย พระอังสาใหญ่ พระกรยาวและกลมกลึง นิ้วพระหัตถ์ทำเรียวยาว ฐานนิยมทำเป็นหน้ากระดานเกลี้ยง

3. แบบพระพุทธชินราช: พุทธลักษณะโดยทั่วไปยังคงเป็นแบบสุโขทัยบริสุทธิ์ ต่างแต่พระพักตร์ค่อนข้างกลม พระปราง และพระวรกายอวบกว่า นิ้วพระหัตถ์ 4 นิ้วยาวเท่ากันทั้งหมด ตัวอย่างพระพุทธรูปสุโขทัยแบบนี้ ได้แก่พระพุทธชินราช วัดมหาธาตุพิษณุโลก พระพุทธชินสีห์ และพระศรีศาสดา วัดบวรนิเวศวิหาร

4. แบบกำแพงเพชร: เกิดขึ้นในราวพุทธศตวรรษที่ 20 - 21 ซึ่งเป็นช่วงเวลาที่กรุงสุโขทัยเสียเอกราชแก่กรุงศรีอยุธยาแล้ว พระพุทธรูปแบบกำแพงนี้มีอิทธิพลอยุธยาเข้าไปผสมด้วย จึงมีลักษณะแข็งกระด้าง ดูปราศจากความอ่อนช้อย รูปทรงไม่ได้สัดส่วน โดยมากมักจะเรียวชลูด